Diễn Giải: Cách bảo vệ mình và người thân khỏi tệ nạn lừa đảo AI

Kinh Tế, Tiếng Việt, Tin Giả, Tin Sai Lệch Comments Off on Diễn Giải: Cách bảo vệ mình và người thân khỏi tệ nạn lừa đảo AI

(English)

Người Mỹ càng ngày càng bị lừa nhiều tiền hơn vì kẻ gian trên mạng đang sử dụng Trí tuệ Nhân tạo (AI) để nâng cấp các mánh lừa đảo. 

Vào năm 2025, FBI ghi nhận $21 tỷ đô bị mất vào tay kẻ gian trên mạng, số tiền cao kỷ lục. Con số này chỉ là một ước lượng thấp, vì chỉ một phần nhỏ nạn nhân bị lừa đảo trình báo với cảnh sát.

Các trường hợp lừa đảo liên quan đến trí tuệ nhân tạo AI mất nhiều tiền nhất, theo FBI. Năm 2026, Tổ chức Cảnh sát Hình sự Quốc tế (Interpol) cảnh báo rằng các ca lừa đảo với AI hiện có lợi nhuận 4.5 lần cao hơn so với các ca lừa đảo cũ.

Kẻ gian trên mạng nhắm vào tất cả mọi lứa tuổi, nhưng người cao niên (60 tuổi trở lên) bị lừa nhiều nhất và đã mất nhiều tiền hơn so với các nhóm khác. Trong năm 2024, người cao niên có nguy cơ bị lừa trên $100.000, gấp 3 lần các nhóm khác. Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) đã cảnh báo về làn sóng lừa đảo từng chiếm đoạt toàn bộ tài sản tiết kiệm cả đời của những người nghỉ hưu.

Đây là một số lời khuyên để giúp bạn bảo vệ bản thân và người thân khỏi kẻ lừa đảo.

1. Luôn kiểm soát danh tính, cho dù họ có giống thực hay thuyết phục như thế nào.

Lừa đảo mạo danh là hình thức lừa đảo phổ biến nhất trong chín năm liên tiếp, FTC cho biết vào năm 2026. Kẻ lừa đảo sẽ cố ăn cắp tiền hoặc thông tin bằng cách giả dạng danh tính nhân viên chính phủ, cảnh sát, nhân viên ngân hàng, bạn bè, người thân, nhà tuyển dụng, người thu hồi nợ, và các chuyên gia kỹ thuật.

Kẻ lừa đảo sẽ cố tỏ ra đáng tin cậy hơn bằng cách

  • Deepfakes— công nghệ AI dùng để tạo ra hình ảnh, video, và đoạn âm thanh giống thực để giả mạo người khác, thường được dùng để khiến người ta nghĩ rằng người khác đã nói hoặc làm một việc mà họ không hề làm.

  • Các thông tin cá nhân cụ thể như là tên, ngày sinh nhật, mối quan hệ, các giao dịch tài chính, sở thích, lịch sử du lịch, hoặc là các sự kiện tại địa phương. Các thông tin này thường được thu thập qua các bài đăng công khai trên mạng xã hội.

  • Các tài liệu giả, giấy tờ, căn cước, huy hiệu, hoá đơn, hoặc chứng từ thanh toán giả, etc.

  • Thông tin người gọi giả tạo, hoặc email, số điện thoại, hoặc hồ sơ mạng xã hội nhìn đáng tin cậy.

Kẻ lừa đảo đang lợi dụng các ứng dụng AI rẻ tiền và phổ biến để nhắm vào các nạn nhân một cách chính xác và dễ tin hơn, ngay cả chuyên gia cũng có thể bị lừa.

Để tạo ra một cái deepfakes đầy thuyết phục, bọn tội phạm chỉ cần một hình ảnh và 3 giây của âm thanh giọng nói của một người. Chỉ cần vài ba bài đăng trên các trang mạng xã hội công khai cũng đủ để cá nhân hoá các tin nhắn lừa đảo.

Cho dù chúng có giống thực như thế nào, bạn luôn phải nghi ngờ những cuộc gọi, tin nhắn, email, thư thoại, và tin nhắn trên mạng xã hội, đặc biệt khi chúng không được yêu cầu trước. 

Đây là một số cách để xác định danh tính của một người

  • Gác máy và gọi lại bằng số điện thoại mà bạn đã dùng và biết là số thật.

  • Tra cứu thông tin liên lạc của doanh nghiệp hoặc của cơ quan chính phủ trên trang web chính thức hoặc trên các báo cáo tài chính hoặc thư từ chính thống cũ.

  • Nếu họ tự nhận là bạn hoặc người thân, hỏi họ lần cuối bạn nói chuyện là khi nào

  • Chọn một mật khẩu mà người thân hoặc những người thân tín của bạn có thể dùng để xác định danh tính của họ.

2. Hãy luôn cảnh giác. Đừng bị lừa trước những dấu hiệu lừa dối rõ ràng.

FBI cho biết nhiều nạn nhân lừa đảo không biết rằng AI có liên quan. Công nghệ AI càng ngày càng phát triển nên kẻ lừa đảo cũng có cách để giấu những dấu hiệu dễ nghi ngờ.

Trong một khảo sát của AARP năm 2026, đa số người Mỹ gốc Á có thể nhận diện những dấu hiệu lừa đảo tiền bạc phổ biến, chẳng hạn: bị yêu cầu phải giải quyết một vấn đề tài chính khẩn cấp bằng cách mua phiếu quà tặng gift cards hoặc sử dụng cryptocurrencies (một loại tiền trực tuyến dùng cho các thanh toán điện tử.) Đa số nói rằng họ tự tin rằng họ có thể nhận ra được các mưu trò lừa đảo bằng AI.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu tin rằng sự tự tin sẽ tạo ra một cảm giác an toàn giả và tăng rủi ro bị lừa. Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng con người không thể phát hiện ra các nội dung được tạo ra bởi AI một cách vững chắc, mặc dù họ nghĩ như vậy. Trong nhiều trường hợp, những phỏng đoán của họ là do cơ may.

Trong một nghiên cứu năm 2026, các nhà nghiên cứu Úc phát hiện ra rằng đa số mọi người dựa vào những tín hiệu thị giác lỗi thời để nhận diện hình ảnh những khuôn mặt do AI tạo ra. Theo một nghiên cứu năm 2024 của trường Kinh doanh Harvard, email lừa đảo do AI viết sẽ ít có lỗi ngữ pháp, sai chính tả, và những dấu hiệu lừa đảo khác và đã lừa hơn 60% số người trong bài nghiên cứu. Tính đến tháng 4 năm 2024, hơn một nửa số email lừa đảo là do AI tạo ra.

Bạn phải luôn đề phòng cảnh giác, cho dù bạn hiện không tìm thấy những dấu hiệu lừa đảo tức khắc. Coi chừng những hành động mà bọn lừa đảo thường yêu cầu nạn nhân làm.

Kẻ lừa đảo sẽ yêu cầu bạn

  • Chia sẻ thông tin cá nhân chẳng hạn như họ tên, địa chỉ nhà, tài khoản ngân hàng, mật khẩu, tình trạng di trú, số Medicare hoặc số An sinh Xã hội
  • Bỏ thông tin cá nhân vào một trang web hoặc một mẫu đơn trên mạng
  • Nhấp vào đường link hay các tệp tin được gửi qua email, tin nhắn điện thoại hay qua tin nhắn trên mạng xã hội.
  • Chuyển tiền để “bảo vệ” số tiền
  • Chuyển tiền vào Bitcoin ATM (Đây là những gian hàng mà bạn có thể dùng thẻ tín dụng hoặc thẻ ghi nợ để mua Bitcoin và các loại tiền ảo khác)

  • Cấp quyền truy cập từ xa cho máy tính để họ có thể sửa “vấn đề an ninh” hoặc bảo vệ bạn khỏi hackers

3. Bình tĩnh lại. Trong lúc khủng hoảng, không nên phản ứng vội vàng.

Bọn lừa đảo giả mạo thường sẽ bắt đầu bằng một câu chuyện giả để thu hút sự chú ý của bạn. Bọn lừa đảo sẽ kể về một tình trạng khủng hoảng hoặc một cơ hội cấp bách, rồi chúng sẽ nói rằng cơ hội duy nhất chúng có thể giúp bạn là nếu bạn làm theo chỉ dẫn của chúng.

Đừng bị áp lực phải hành động cấp tốc, cho dù tình huống nghe có vẻ nghiêm trong hay cấp bách như thế nào. Trước khi làm gì, hãy “Cố ý Dừng lại” để đánh giá tình hình, kiểm tra nguồn tin, và liên lạc với những người bạn tin tưởng.

Nghe theo linh tính của bản thân. Bọn lừa đảo sẽ cố gây sợ và độ cấp bách để bạn phải phản ứng tức khắc mà không có thời gian suy nghĩ hay nói chuyện với ai khác.

Một số lời nói dối chúng sẽ dùng

  • “Có kẻ đang lấy tiền của bạn.”
    Bọn giả dạng ngân hàng có thể sẽ gửi cho bạn một cảnh báo an ninh giả hoặc báo cho bạn rằng có “hành động đáng ngờ” trên thẻ tín dụng hoặc thẻ ghi nợ của bạn.

  • “Tài khoản của bạn đã bị xâm phạm.”
    Bọn lừa đảo sẽ giả bộ làm nhân viên của các doanh nghiệp như Amazon và yêu cầu xác minh thông tin của bạn hoặc để gia hạn thẻ thành viên của bạn. Chúng có thể nói rằng ai đó đã xâm nhập vào tài khoản của bạn hoặc đã mua hàng thay bạn, hoặc báo bạn rằng có một vấn đề với đơn đặt hàng của bạn.

  • “Bạn đang bị điều tra vì nghi ngờ phạm tội.”
    Bọn lừa đảo sẽ giả mạo làm cảnh sát hoặc các tổ chức của chính phủ liên bang. Bọn chúng sẽ nói rằng danh tính của bạn đã bị ăn cắp hoặc số An sinh Xã hội của bạn liên quan đến một tội án.

  • “Bạn đang nợ tiền thuế, phí, hoặc các khoản tiền phạt khác.”
    Bọn lừa đảo đã giả mạo là nhân viên của các tổ chức chính phủ như IRS (Sở Thuế), Social Security Administration (Sở An sinh Xã hội), và Medicare. Bọn chúng cũng giả mạo làm nhân viên của các dịch vụ của thành phố, gọi cho bạn đòi phí cầu đường, hoá đơn điện nước, hoặc phí làm bồi thẩm đoàn. Bọn chúng sẽ đe dọa bạn phải trả tiền phạt trễ, sẽ giảm lợi ích, hoặc sẽ thu hồi giấy đăng ký xe.

  • “Một người nổi tiếng hay CEO đã ủng hộ sản phẩm này, nên bạn phải đầu tư vô chúng ngay bây giờ. “
    Bọn lừa đảo đã giả mạo làm người nổi tiếng, lãnh đạo doanh nghiệp, chuyên gia y tế, và sứ giả cộng đồng đáng tin cậy để giả vờ ủng hộ các sản phẩm trên Youtube, mạng xã hội, và các website lừa đảo. Gần đây, bọn lừa đảo đã chỉnh sửa video của Nguyễn Cao Kỳ Duyên và các nghệ sĩ người Việt khác để bán thực phẩm bổ sung sức khỏe giả cho người cao tuổi.

  • “Bạn được nhận làm.”
    Các nhà tuyển dụng giả đã sử dụng chatbots và video Deepfake để phỏng vấn xin việc trực tuyến và ăn cắp thông tin cá nhân. Chúng cũng sẽ báo rằng bạn để trúng tuyển và phải đưa tiền cho chúng để mua dụng cụ, đào tạo, hoặc lấy bằng cấp.

  • “Bạn đã bị hack.”
    Một chuyên gia công nghệ hoặc nhà cung cấp dịch vụ Internet giả mạo sẽ nói rằng có virus hoặc là phần mềm độc hại trên máy tính của bạn hoặc nói rằng bạn đã bị hackers xâm phạm.

  • “Bạn đã trúng thưởng hoặc bạn đủ điều kiện để nhận tiền tài trợ.”
    Bọn lừa đảo có thể báo rằng bạn có tiền thưởng từ xổ số, một cuộc thi, tiền thừa kế, hoặc các chương trình khác hoặc chúng bảo rằng sẽ giúp bạn nộp đơn xin tiền tài trợ.

  • “Một người bạn hoặc người thân trong gia đình đang gặp nguy.”
    Scammers sẽ giả dạng làm người thân đang gặp nguy và yêu cầu bạn gửi tiền để nộp phạt, bảo lãnh, trả tiền bệnh viện, hoặc các phí pháp lý.

4. Bảo vệ bản thân mình khỏi chatbots.

Một báo cáo năm 2026 của Asian Americans Advancing Justice (AAJC) – Tổ chức Người Mỹ gốc Á Thúc đẩy Công lý cho biết hầu hết các người tham gia khảo sát lo âu về sử dụng AI trong cộng đồng của họ, đặc biệt là với người lớn tuổi. Một số người lo rằng bọn lừa đảo sẽ sử dụng chatbots để lợi dụng sự cô đơn của người nhập cư.

Chatbots có thể nói chuyện một cách rất giống thật, dễ dàng mô phỏng ngôn ngữ và văn hóa của nhiều đối tượng. Một số người đã báo rằng cha mẹ của họ dùng ChatGPT để trò chuyện bằng tiếng mẹ đẻ, kể cả tiếng Việt giọng miền Nam trước năm 1975. Các cuộc trò chuyện này tạo ra cảm giác tin tưởng và quen thuộc giả và khiến người lớn tuổi để bị lợi dụng và lừa dối.

Nhiều kẻ lừa đảo đã dùng chatbots để ăn cắp thông tin rồi giả dạng làm nhân viên dịch vụ khách hàng, luật sư, hoặc chuyên gia y tế. Theo nghiên cứu của AAJC, một số cha mẹ của người làm khảo sát dùng chatbots để hỏi các câu hỏi pháp lý và làm lộ các thông tin cá nhân như tình trạng di trú và số An sinh Xã hội.

Các chuyên gia cảnh báo rằng bạn không nên chia sẽ thông tin cá nhân với chatbots hay người lạ, trừ khi bạn có thể xác thực được sự tương tác này. Bạn phải thật cẩn thận với những người mà bạn chỉ mới nói chuyện qua tin nhắn, email, hay mạng xã hội. Nhiều kẻ lừa đảo dùng chatbots để lừa đảo tiền bạc dài hạn, các trò lừa đảo được gọi là pig-butchering scams (lừa đảo giết heo).

Bọn lừa đảo dùng chatbot hoặc nạn nhân buôn người để tiếp cận và liên lạc nạn nhân trong vòng nhiều tháng liền qua tin nhắn. Bọn chúng sẽ gửi tin nhắn qua mạng xã hội hoặc ứng dụng hẹn hò hoặc nhắn tin cho bạn và giả vờ rằng chúng nhầm số. Từ đó, bọn chúng sẽ cố tình phát triển tình bạn và mối quan hệ tình cảm và từ đó sẽ thuyết phục bạn đầu tư tầm bậy. Các mối đầu tư sẽ bắt đầu nhỏ, và sẽ có lợi nhuận lúc đầu. Tuy nhiên, các trường hợp này có thể dẫn đến hậu quả đáng buồn, bao gồm phá sản.

Nếu bạn hoặc người thân là nạn nhân của những trò lừa đảo này, bạn phải nhanh chóng bảo vệ thông tin của mình. 

Một số điều bạn nên làm