(English)
Tác giả: Christine Mai-Duc / KFF Health News
Ngày 8 tháng 5 năm 2026
Khi Gavin Newsom tranh cử thống đốc California năm 2018, việc ông công khai ủng hộ hệ thống y tế do nhà nước điều hành theo mô hình một người chi trả (single-payer) được xem là một bước đi mạo hiểm, nhưng cũng chính điều đó đã mang lại cho ông sự ủng hộ mạnh mẽ từ các nghiệp đoàn lao động.
Ngày nay, những nhân vật thuộc Đảng Dân Chủ hàng đầu trong cuộc đua kế nhiệm ông Newsom cũng sử dụng mô hình này như một điều kiện chính trị không thể thiếu, là câu trả lời cho làn sóng bất mãn của cử tri trước tình trạng phí bảo hiểm tăng vọt và chi phí y tế leo thang không ngừng.
Tuy nhiên, trong bối cảnh chưa có ứng viên nào thực sự vươn lên dẫn đầu, những người tranh cử đang công kích lẫn nhau trong các buổi tranh luận và qua các quảng cáo chính trị xem ai có mức độ cam kết tốt nhất cho mô hình y tế do chính phủ quản lý. Điều đáng nói là chưa ai đưa ra được phương án tài chính cụ thể để trang trải chi phí chăm sóc sức khỏe toàn diện cho 40 triệu dân California, khiến cử tri không có cơ sở để đánh giá ứng viên nào thực sự có kế hoạch khả thi.
Các chuyên gia y tế và chính trị cho rằng khái niệm “single-payer” đã chuyển từ giấc mơ của phe cấp tiến hơn một thập niên trước thành luận điểm chính trị chính tại một tiểu bang nơi đảng viên Dân Chủ đông gần gấp đôi đảng viên Cộng Hòa. Các ứng viên Dân Chủ đồng loạt khẳng định đây là giải pháp tốt nhất để giảm chi phí y tế, nhằm thu hút cử tri đang lo lắng về khả năng chi trả khi các lá phiếu chuẩn bị gửi đi trước cuộc bầu cử sơ bộ ngày 2 Tháng Sáu. Trong khi đó, hai ứng cử viên Đảng Cộng Hòa hàng đầu gọi mô hình y tế do nhà nước quản lý là “thảm họa” và “chủ nghĩa xã hội.”
“Về nhiều phương diện, ‘single-payer’ đã trở thành thước đo lập trường chính trị của phe cấp tiến,” ông Larry Levitt, cựu cố vấn chính sách Tòa Bạch Ốc và chuyên gia y tế tại KFF, một tổ chức phi lợi nhuận chuyên cung cấp thông tin y tế, nhận định.
Theo ông Levitt, ít cử tri thực sự hiểu rõ thuật ngữ “single-payer,” càng ít người kỳ vọng vị thống đốc tiếp theo sẽ thực hiện được điều đó. Thay vào đó, thuật ngữ này đang đóng vai trò như một tín hiệu về định hướng cải cách y tế của ứng viên.
Ông Xavier Becerra, cựu Bộ Trưởng Y Tế Và Dịch Vụ Nhân Sinh Hoa Kỳ, người đã nhiều thập niên ủng hộ “single-payer” trong Quốc Hội, đang hứng chịu chỉ trích từ các đối thủ vì một sự thay đổi rõ ràng nhưng tinh tế về chính sách này. Sự thay đổi này diễn ra sau khi ông nhận được sự ủng hộ từ Hiệp Hội Y Khoa California, một nhóm quyền lực đại diện cho giới bác sĩ và từ lâu đã phản đối các dự luật “single-payer” tại California.
Tại buổi tranh luận do CNN tổ chức ngày 5 Tháng Năm, ông Becerra tuyên bố ủng hộ “Medicare Cho Tất Cả,” một đề nghị về hệ thống do liên bang điều hành vốn đang bị đình trệ nhiều năm qua, nhưng từ chối nêu rõ liệu ông có theo đuổi một kế hoạch do California tự chủ hay không. Ông cho biết ưu tiên trước mắt của mình là giảm thiểu tác động từ các đợt cắt giảm ngân sách liên bang được dự báo sẽ ảnh hưởng nặng nề đến người có thu nhập thấp và người khuyết tật đang hưởng Medi-Cal, là chương trình Medicaid của tiểu bang, hiện bao phủ hơn một phần ba dân số California.
Ông Becerra đang đặt cược vào việc cử tri không phân biệt được sự khác nhau giữa các thuật ngữ thường bị nhầm lẫn: “single-payer,” Medicare Cho Tất Cả và bảo hiểm y tế toàn dân. Ông phát biểu tại buổi tranh luận: “Người dân California không quan tâm bạn gọi nó là gì, miễn là họ có được dịch vụ chăm sóc sức khỏe với giá cả phải chăng.”
“Nhiều người không hiểu rõ single-payer là gì, họ cần một hình ảnh ẩn dụ để hiểu,” bà Celinda Lake, chuyên gia chiến lược Dân chủ và một trong những nhà thăm dò dư luận chính của cựu Tổng thống Joe Biden trong chiến dịch năm 2020 — chia sẻ.
Tỷ phú, nhà hoạt động Tom Steyer, người quảng bá cho việc tự bỏ tiền túi ra tranh cử như một bằng chứng cho thấy ông không thể bị mua chuộc, nổi bật lên là tiếng nói ủng hộ “single-payer” mạnh mẽ nhất trong cuộc đua, dù trước đó ông từng phản đối mô hình này trong chiến dịch tranh cử tổng thống ngắn ngủi năm 2020.
Nếu đắc cử thống đốc, ông Steyer cho biết sẽ thúc đẩy thông qua dự luật được Hiệp Hội Y Tá California ủng hộ, một dự án vẫn chưa thành hiện thực dưới nhiệm kỳ của ông Newsom. Khi được hỏi về nguồn tài chính để trang trải con số ước tính $731.4 tỷ, ông Steyer trả lời với KFF Health News rằng “Chúa sẽ ở trong từng chi tiết.”
Tại một diễn đàn năm ngoái, cựu Dân Biểu Katie Porter từng nói bà không tin việc xây dựng hệ thống đó trong tương lai gần là khả thi, nhưng sau đó bà lại nói với các đại biểu trong đảng rằng bà sẽ “hiện thực hóa single-payer.” Cựu Thị Trưởng Los Angeles Antonio Villaraigosa và Thị Trưởng San Jose Matt Mahan, hai ứng viên Dân Chủ sát nút nhau trong các cuộc thăm dò, đều không ủng hộ “single-payer.” Hai ứng cử viên có số phiếu cao nhất, bất kể đảng phái, sẽ bước vào vòng tổng tuyển cử Tháng Mười Một.
Một số chính khách dày dạn kinh nghiệm nhất đã thất bại khi cố hiện thực hóa “single-payer.” Bản thân ông Newsom, người từng tranh cử với khẩu hiệu sẽ là “thống đốc vì y tế” đã thu hẹp tham vọng ngay sau khi nhậm chức, chuyển sang theo đuổi mục tiêu “tiếp cận y tế toàn dân” thông qua một loạt cải cách mở rộng Medi-Cal và kiểm soát chi tiêu y tế.
Vermont, tiểu bang duy nhất tại Mỹ từng thông qua luật “single-payer” buộc phải đảo ngược quyết định khi các nhà lãnh đạo không tìm được nguồn tài trợ.
Để khai triển “single-payer,” California cần được liên bang cho phép chuyển hướng hàng tỷ đô la từ Medicaid, Medicare và các nguồn tài trợ khác hiện đang chảy vào hệ thống, điều khó có thể xảy ra dưới chính quyền Trump.
Theo một cuộc khảo sát của KFF thực hiện vào Tháng Tư, hơn một nửa người trưởng thành trên toàn quốc cho biết chi phí y tế sẽ có ảnh hưởng lớn đến quyết định bỏ phiếu của họ trong tháng Tháng Mười Một.
Bà Danielle Cendejas, chuyên gia tư vấn chính trị Đảng Dân Chủ tại Los Angeles, chuyên hỗ trợ các ứng viên cơ quan lập pháp tiểu bang, cho biết “single-payer” ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong các bảng câu hỏi đề cử từ các nhóm vận động cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, các câu lạc bộ Dân Chủ ở cơ sở, và trong các tiêu chí đề cử của nghiệp đoàn quốc gia.
Điều cử tri California thực sự muốn nghe, theo bà Cendejas, là các ứng cử viên có kế hoạch gì để giảm ngay phí bảo hiểm, hạ giá thuốc đắt đỏ, và rút ngắn thời gian chờ đợi tiếp cận dịch vụ y tế.
Mức giá cao ngất ngưởng không khiến bà Jennifer Easton, 63 tuổi, thành viên Đảng Dân Chủ ở Oakland, nao núng. Bà cho rằng các quốc gia khác áp dụng mô hình tương tự đã chứng minh có thể hạ thấp chi phí. Bà ủng hộ “single-payer” vì tin rằng người Mỹ đã đến giới hạn của việc vận hành trong khuôn khổ hệ thống hiện tại. Song bà không kỳ vọng bất kỳ ứng viên nào hiện nay có thể thực hiện được điều đó.
“Không ai làm được điều đó trong bốn năm,” bà nói. Nhưng khi thấy một ứng viên nhiệt thành ủng hộ khái niệm này, bà hiểu phần nào triết lý của họ. “Nếu may mắn, đây là kế hoạch của 20, 25 năm.”
Ông Rob Stutzman, chuyên gia tư vấn thuộc Đảng Cộng Hòa từng cộng tác với cựu Thống Đốc Arnold Schwarzenegger, nhận định rằng dù người Mỹ tỏ ra ủng hộ “single-payer” trong các cuộc thăm dò, nhưng các buổi thảo luận nhóm cho thấy mức độ đồng thuận giảm mạnh khi cử tri nhận ra điều đó có thể đồng nghĩa với việc mất đi bác sĩ hay gói bảo hiểm hiện tại của họ.
Tại buổi tranh luận trên CNN, ông Steve Hilton, ứng cử viên Cộng Hòa được Tổng Thống Donald Trump ủng hộ, cảnh báo rằng người dân California sẽ phải chịu đựng dịch vụ y tế kém chất lượng và “thuế cao ngất trời để chi trả,” giống như tại Anh quốc, nguyên quán của ông.
Ông Hilton thay vào đó đề xuất tiểu bang chấm dứt việc cung cấp “dịch vụ chăm sóc sức khỏe miễn phí cho người nhập cư bất hợp pháp vốn không nên có mặt ở đây ngay từ đầu.”
––
Bài phóng sự do KFF Health News thực hiện. KFF Health News là cơ quan truyền thông quốc gia chuyên cung cấp thông tin chuyên sâu về các vấn đề y tế – một trong những chương trình hoạt động chính của KFF – nguồn thông tin độc lập về nghiên cứu chính sách y tế, thăm dò ý kiến, và báo chí. KFF Health News là nhà xuất bản của California Healthline, một dịch vụ độc lập về biên tập thuộc Quỹ Chăm Sóc Sức Khỏe California.