(English)
Vào ngày 15 tháng 5 năm 2026, hai nước Uganda và Cộng Hòa Dân Chủ Congo (CHDC Congo) ở Châu Phi đã công bố một đợt bùng phát dịch Ebola—nạn dịch nghiêm trọng đầu tiên kể từ năm 2022. Theo Trung Tâm Kiểm Soát và Phòng Ngừa Dịch Bệnh (CDC), tính đến ngày 8 tháng 8, đã có ít nhất 4.200 ca nhiễm được xác nhận, và hơn 1,900 ca tử vong. Đây là đợt bùng phát dịch Ebola thứ 17 tại nước CHDC Congo kể từ khi dịch bệnh này được ghi nhận lần đầu tiên vào năm 1976.
Hầu hết các ca nhiễm đều tập trung tại tỉnh Ituri, Bắc Kivu, Nam Kivu, và Haut-Uele của nước CHDC Congo, và thủ đô Kampala của nước Uganda. Tuy nhiên, vào ngày 24 tháng 6, nước Pháp đã ghi nhận ca nhiễm đầu tiên liên quan đến một bác sĩ người Pháp từng đến CHDC Congo.
Tổ Chức Y Tế Thế Giới (WHO) đã tuyên bố đợt bùng phát dịch Ebola này là “Mối Quan Ngại Quốc Tế Về Tình Trạng Khẩn Cấp Về Y Tế Công Cộng“. Để ứng phó, các nỗ lực nhằm tăng cường sự chuẩn bị, và đẩy mạnh giám sát tại cộng đồng đã được thi hành trên khắp nước CHDC Congo, Uganda và các khu vực biên giới.
Dịch Ebola là gì và dịch này lây lan như thế nào?
Ebola là một căn bệnh nghiêm trọng, và thường gây tử vong, dẫn đến tình trạng viêm nặng và tổn thương mô trong cơ thể. Bệnh được cho là bắt nguồn từ loài dơi ăn quả—vật chủ chứa nhóm vi-rút Orthoebolavirus gây ra bệnh dịch Ebola.
Bệnh dịch Ebola không lây truyền qua đường không khí, mà lây qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của người nhiễm bệnh. Các triệu chứng bao gồm sốt, yếu cơ bắp, buồn nôn, tiêu chảy và nhức đầu.
Đợt bùng phát dịch Ebola lần này như thế nào so với các đợt bùng phát Ebola trước đây?
Bệnh dịch Ebola được ghi nhận lần đầu tiên vào năm 1976, với các đợt bùng phát vi-rút Ebola (còn gọi là vi-rút Zaire), và vi-rút Sudan xuất hiện ở những vùng miền mà hiện nay thuộc nước Cộng Hòa Dân Chủ Congo và nước Nam Sudan. Trong ba chủng loài vi-rút Orthoebolavirus gây tử vong cao nhất ở người, vi-rút Ebola có tỷ lệ tử vong cao nhất là 66,6%, tiếp theo là vi-rút Sudan với 48,5% và vi-rút Bundibugyo với 32,8%. Chủng loài vi-rút Bundibugyo gây ra đợt bùng phát dịch Ebola hiện tại.
Đợt bùng phát dịch trong giai đoạn 2014–2016 tại vùng Tây Phi là đợt bùng phát dịch Ebola lớn nhất từ trước đến nay, có hơn 28.600 ca nhiễm, và 11.325 ca tử vong được ghi nhận. Kỳ bùng phát này đã dẫn đến việc phát triển các loại vắc-xin chỉ nhắm vào chữa trị chủng loài Ebola có độc cực cao. Có rất ít bằng chứng cho thấy chúng có hiệu quả đối với chủng Bundibugyo.
Hai đợt bùng phát vi-rút Bundibugyo đầu tiên được ghi nhận có quy mô nhỏ hơn, gây ra 42 ca tử vong tại nước Uganda vào năm 2007, và 34 ca tử vong tại nước CHDC Congo vào năm 2012. Tuy nhiên, đợt bùng phát hiện tại mất nhiều thời gian hơn để phát hiện so với các đợt bùng phát gần đây, và đã lan rộng đến một số thành phố lớn, tương tự như diễn biến trong đợt bùng phát giai đoạn 2014–2016. Mặc dù vắc-xin đang được phát triển, nhưng phương pháp điều trị hiện nay chủ yếu tập trung vào việc kiểm soát triệu chứng và trị liệu hỗ trợ.
Bất chấp các nỗ lực cứu trợ ở cấp độ khu vực và quốc tế, công tác ứng phó với đợt bùng phát dịch hiện nay vẫn gặp nhiều trở ngại do xung đột, bất ổn dân sự và việc cắt giảm viện trợ nước ngoài. Tương tự như các đợt bùng phát trước đây, các nhân viên y tế cộng đồng đã vấp phải sự phản đối do tâm lý thiếu tin tưởng vào các quy trình y tế không phù hợp với tín ngưỡng tôn giáo và văn hóa địa phương.
Việc cắt giảm ngân sách dành cho cơ quan USAID và hoạt động nghiên cứu đã ảnh hưởng như thế nào đến các nỗ lực ứng phó toàn cầu:
Kể từ khi được thành lập vào năm 1961, Cơ Quan Phát Triển Quốc Tế của Hoa Kỳ (USAID) đã hỗ trợ nhiều chương trình toàn cầu mang tính cứu sinh, bao gồm việc cử các đội y tế lưu động đến nước Afghanistan, thi hành các dự án phòng chống dịch sốt rét tại nước Senegal, và cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe bà mẹ ở nước Yemen, cùng nhiều quốc gia khác.
Sau khi Tổng Thống Trump trở lại nắm quyền vào tháng 1 năm 2025, cơ quan USAID đã phải chịu nhiều đợt cắt giảm ngân sách quy mô lớn—bao gồm việc sa thải hàng nghìn nhân viên, đình chỉ viện trợ nước ngoài, và rút các đơn vị y tế ở nước ngoài về nước—nhằm thực hiện chính sách “Nước Mỹ Trên Hết”.
Hậu quả của việc giải thể cơ quan USAID bao gồm việc chấm dứt các chương trình thiết yếu về hỗ trợ dinh dưỡng, và phòng chống dịch bệnh vốn đang giúp ích cho hàng triệu người trên toàn cầu. Theo một nghiên cứu được đăng trên tạp chí The Lancet, nếu việc cắt giảm ngân sách dành cho cơ quan USAID tiếp diễn với tốc độ hiện tại, dự báo sẽ có thêm 9,4 triệu ca tử vong vào năm 2030.
Trong đợt bùng phát dịch Ebola gần đây nhất, Hoa Kỳ—với sự hỗ trợ của cơ quan USAID—đã dẫn đầu thế giới trong các nỗ lực ứng phó. Theo ông Dennis Carroll, cựu giám đốc chương trình Các Mối Đe Dọa Mới Nổi (Emerging Threats) tại cơ quan USAID: “[…] không có ai đứng ra lấp vào chỗ trống sau khi […] các chương trình viện trợ nước ngoài như cơ quan USAID bị hủy bỏ”.
Hậu quả của việc cắt giảm ngân sách USAID là ” thực sự có những hạn chế về những gì có thể làm được hiện nay, so với những gì lẽ ra đã có thể làm được trước đó,” theo nhận định của bà Phạm Phương, Phó Giáo Sư Khoa Sức Khỏe Toàn Cầu và Dân Số của Trường Y Tế Công Cộng Harvard.
Các nỗ lực nghiên cứu cũng hứng chịu những gián đoạn tương tự. Mặc dù nguồn tài trợ thường tăng vọt vào những năm bùng phát dịch—chẳng hạn như năm 2015—nhưng ngân sách toàn cầu dành cho việc nghiên cứu dịch Ebola đã sụt giảm trong thập kỷ qua. Ngoài ra, chính quyền Trump đã ra lệnh ngừng vô thời hạn các hoạt động nghiên cứu tại Viện Dị Ứng và Bệnh Truyền Nhiễm Quốc Gia (NIAID)—một trong số ít các cơ sở trên thế giới có năng lực nghiên cứu về vi-rút Ebola.
Việc cắt giảm ngân sách dành cho công trình nghiên cứu và cơ quan USAID đã làm chậm trễ các sáng kiến nghiêm trọng ứng phó toàn cầu nhằm ngăn chặn sự lây lan của vi-rút. Dẫu vậy, Hoa Kỳ vẫn đang thi hành các nỗ lực chống dịch, bao gồm việc thiết lập các đơn vị điều trị, huy động nguồn lực từ Trung Tâm Phòng Ngừa Dịch Bệnh CDC, và cung cấp hỗ trợ tài chính cho nước CHDC Congo và Uganda. Vào ngày 24 tháng 6 năm 2026, Tòa Bạch Ốc đã đệ trình Quốc Hội đề nghị cấp ngân sách trị giá $1,4 tỷ USD để chống lại đợt bùng phát dịch Ebola tại miền trung Châu Phi.
Liệu có rủi ro nào đối với công chúng Mỹ không?
Theo trung tâm CDC và cơ quan WHO, nguy cơ tổng thể đối với Hoa Kỳ, Canada và Mexico—các quốc gia đăng cai World Cup 2026—là thấp. Tính đến ngày 10 tháng 8, chưa có trường hợp nhiễm bệnh dịch Ebola nào được ghi nhận tại Hoa Kỳ.
Vào ngày 18 tháng 5, Hoa Kỳ đã tạm thời hạn chế nhập cảnh đối với công dân nước ngoài từng đến nước CHDC Congo, Uganda hoặc Nam Sudan trong thời gian gần đây. Lệnh hạn chế này đã được gia hạn vào ngày 13 tháng 7, và sẽ có hiệu lực trong vòng 30 ngày. Những du khách từng đến một trong các quốc gia nêu trên và được phép nhập cảnh vào Hoa Kỳ sẽ phải trải qua quy trình sàng lọc y tế công cộng khi nhập cảnh.