(English)
Bài viết này thuộc về một loạt phóng sự về nạn cháy rừng tại California và biến đổi khí hậu.
Tác Giả: Yannie Gia-Nhi Hoàng
Vào tháng 1 năm 2025, các vụ cháy rừng Eaton và Palisades đã tàn phá quận Los Angeles và Ventura thuộc California. Những người sống trong hoặc gần các khu vực bị ảnh hưởng đã phải gánh chịu hậu quả về môi trường, bao gồm cả nước máy bị ô nhiễm bởi chất gây ung thư, có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh ung thư.
Tuy nhiên, những tác động môi trường tiêu cực đến sức khỏe ảnh hưởng không đồng đều lên các cộng đồng.
Kỳ thị chủng tộc về môi trường là gì?
Các cộng đồng chủ yếu bao gồm người da màu (POC) và người nghèo thường sinh sống trong những môi trường ô nhiễm nhất trên khắp nước Mỹ. Vấn đề này được nhìn nhận là nạn kỳ thị chủng tộc về môi trường.
Hình thức bất bình đẳng có hệ thống này đã đưa đến sự phát triển của phong trào công bằng môi trường—một phong trào được dẫn dắt và ủng hộ chủ yếu bởi chính những người da màu. Phong trào này được định hướng bởi niềm tin rằng mọi cá nhân đều xứng đáng được sự bảo vệ môi trường như nhau, cũng như có quyền tham gia vào quá trình hoạch định các chính sách về môi trường, bất kể chủng tộc hay mức thu nhập.
Khu vực Nam California đang phải gánh chịu tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng do mật độ giao thông dày đặc, sự hiện diện của các cơ sở công nghiệp, cùng tổ hợp cảng biển lớn nhất trong nước. Các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra một thực trạng kéo dài từ lâu đời: các cộng đồng có thu nhập thấp và các cộng đồng người da màu thường phải “chịu mức độ phơi nhiễm với các tác nhân gây ô nhiễm cao nhất một cách bất cân xứng”—tình trạng vốn hiện hữu không chỉ tại tiểu bang California mà còn trên phạm vi toàn lãnh thổ Hoa Kỳ.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên tạp chí Thiên Nhiên Bền Vững (Nature Sustainability) đã đưa ra dữ liệu cho thấy các cộng đồng không phải da trắng—đặc biệt là người Á Châu và người gốc Hispanic không lai da trắng—cùng các cộng đồng có thu nhập thấp tại tiểu bang California phải gánh chịu mức độ ô nhiễm cao hơn bất cân xứng so với các cộng đồng da trắng. Các cộng đồng người gốc Hispanic không phải da trắng và người Á Châu là “hai nhóm thiểu số về chủng tộc và sắc tộc lớn nhất tại [California],” chiếm khoảng 39% và 16% tổng dân số. Theo thống kê dân số gần đây nhất vào năm 2020, chỉ riêng tại Quận Los Angeles đã có gần 1,5 triệu người Á Châu sinh sống.
Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã ghi nhận sự sụt giảm mạnh mẽ và bất cân xứng về mức độ phơi nhiễm tại các cộng đồng nói trên trong giai đoạn California thực hiện lệnh phong tỏa do đại dịch COVID-19; điều này diễn ra bất chấp những khác biệt giữa các cộng đồng về các yếu tố như sống trong khu vực thành thị hay nông thôn, mức thu nhập và trình độ học vấn. Do đó, các nhà khoa học cho rằng sự chênh lệch trong việc được tiếp cận khí sạch bắt nguồn từ thực tế là các cộng đồng này có xu hướng làm những công việc đòi hỏi sự có mặt tại nơi làm việc.
Kỳ thị chủng tộc về môi trường ngay tại nơi cư trú
Trong lịch sử, các gia đình người Mỹ gốc Á và người dân Quần Đảo Thái Bình Dương (AAPI)—tương tự như các gia đình người Da Đen và người gốc Tây Ban Nha—thường có xu hướng sinh sống gần các nhà máy thải ra chất độc hại và các khu vực Superfund––những địa điểm chứa chất thải vấy ô nhiễm từ các cuộc tẩy dọn dưới quỹ liên bang.
Một nghiên cứu thực hiện vào năm 2024 đã nhất quán chỉ ra mối liên hệ đáng kể giữa các cộng đồng người gốc Á và việc họ sinh sống gần những khu vực ô nhiễm Superfund chưa được làm sạch. Nghiên cứu này cũng lưu ý rằng đối với nhóm người Mỹ gốc Á không lai Tây Ban Nha (non-Hispanic), dữ liệu cập nhật về các vấn đề bất bình đẳng thường còn thiếu hụt; trong khi đó, họ lại là nhóm chủng tộc/sắc tộc có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất và được “dự báo sẽ trở thành nhóm thiểu số lớn nhất vào năm 2055”.
Đối với cộng đồng người Mỹ gốc Đông Nam Á hiện đang sinh sống tại thành phố Seattle và khu vực Vịnh Bay Area, một nghiên cứu đã tìm thấy mối liên hệ mật thiết giữa nguy cơ mắc bệnh ung thư tại nơi cư trú và sự hiện diện của các chất ô nhiễm không khí nguy hại. Thực trạng này được cho là bởi hoàn cảnh nhập cư của người Mỹ gốc Đông Nam Á—đặc biệt là người Việt đặt chân đến Hoa Kỳ vào thập niên 1970—vốn đến đất nước này với tư cách là người tị nạn. So với các nhóm người Mỹ gốc Á khác, người Việt có xu hướng thụ hưởng các chương trình hỗ trợ của chính phủ và làm nghề với lương tối thiểu nhiều hơn.
Do các chương trình của chính phủ, người Mỹ gốc Đông Nam Á chủ yếu được tái định cư tại các khu vực đô thị—chẳng hạn như phía đông thành phố San Jose—nơi có mức độ ô nhiễm không khí cao hơn. Theo nghiên cứu đã được đề cập trước đó, giao thông chính là nguyên nhân chủ yếu khiến các cộng đồng người gốc Á và gốc Tây Ban Nha phải chịu mức độ phơi nhiễm không khí cao hơn. Cả hai cộng đồng này thường sinh sống gần các tuyến đường cao tốc.
Vào những năm 1980, một gia đình người Lào tại tiểu bang California đã phát hiện ra rằng họ đang bị nhiễm độc bởi các chất độc hại trong đất, sau khi được chuyển đến sinh sống ngay cạnh một “khu vực Superfund” (nơi chứa để giải quyết chất thải nguy hại)—vốn trước đây là một nhà máy cũ. Việc tái định cư này được thực hiện thông qua chương trình tái định cư người Đông Nam Á, do Sở Y Tế Công Quận Contra Costa điều hành. Vườn rau của gia đình này được trồng ngay phía bên kia hàng rào, trên khu đất thuộc phạm vi khu vực ô nhiễm Superfund nói trên.
Sau khi một y tá cộng đồng đến thăm nhà và tiến hành xét nghiệm máu cho cả gia đình, kết quả cho thấy nồng độ chì trong máu của các trẻ em là 25 microgam/decilit, còn nồng độ chì trong máu của những người đàn ông trong gia đình đã vượt mức 50 microgam/decilit. Theo quy định hiện hành của luật pháp liên bang, mức giới hạn an toàn được thiết lập là 10 microgam/decilit. Trước đó, một tấm bảng cảnh báo về các chất độc hại tại khu vực Superfund này đã được treo trên tường của nhà máy cũ, nhưng tấm bảng đó lại chỉ được in bằng tiếng Anh.
Trong một nghiên cứu được thực hiện dựa trên dữ liệu của cơ quan Kaiser Permanente Bắc California giai đoạn 2012–2022, Cơ Quan Bảo Vệ Môi Trường California (EPA) đã xếp nhóm người gốc Đông Nam Á vào nhóm chịu gánh nặng ô nhiễm cao nhất trong số các nhóm người Mỹ gốc Á, người bản địa Hawaii và các đảo Thái Bình Dương khác (AANHPI), cũng như khi so sánh với nhóm người da trắng không lai gốc Tây Ban Nha. Cụ thể hơn, 11,7% số người Việt Nam tham gia nghiên cứu sinh sống tại những khu vực mà EPA California xếp loại là “thiệt thòi” do mức độ ô nhiễm cao. Nghiên cứu này cũng chỉ rằng, việc sinh sống tại các cộng đồng chịu nhiều thiệt thòi có mối liên hệ với nguy cơ mắc bệnh tim mạch do xơ vữa động mạch (ASCVD) tăng thêm 23%.
Dữ liệu thu thập từ các cộng đồng thuộc Thung Lũng San Gabriel (SGV)—một khu vực thuộc Quận Los Angeles được mệnh danh là “vùng có tỷ lệ người Mỹ gốc Á và gốc Latinh chiếm đa số lớn nhất tại Hoa Kỳ”—phản ánh tình trạng người dân phải hít khói bụi độc hại từ giao thông đường cao tốc, vốn bị tích tụ lại do địa hình núi non của dãy núi San Gabriel. Các thành phố trong vùng SGV, chẳng hạn như Alhambra và Monterey Park, đang phải đối mặt với “mức độ phát thải khí độc hại cao [từ] các cơ sở công nghiệp lân cận, lưu lượng xe cơ giới hạng nặng, tuyến đường SR-19 (một trục giao thông trọng yếu), cùng các đường cao tốc chính bao gồm SR-60, SR-710 và I-10… vốn là một trong những hành lang vận chuyển hàng hóa bận rộn nhất trên cả nước.”
Người dân sống tại SGV phải đối mặt với tỷ lệ mắc bệnh hen suyễn cao nhất, cùng nguy cơ gia tăng về suy giảm chức năng phổi, béo phì ở trẻ em và tiềm ẩn nguy cơ mắc bệnh tiểu đường. Vào năm 2019, gần 50 trường học tại SGV nằm gần các đường cao tốc hoặc trục đường chính.
Các cộng đồng dân cư tại thung lũng San Gabriel cũng thiếu cơ hội tiếp cận với những công viên tốt. Các số liệu thống kê cho thấy những cộng đồng này thường trùng khớp với các khu vực có tỷ lệ người trưởng thành tham gia thể dục thấp, tỷ lệ người thuê nhà cao, và tình trạng nhà ở đông đúc cao. Theo Trung Tâm Kiểm Soát và Phòng Ngừa Dịch Bệnh (CDC), khoảng một phần tư số người trưởng thành tại Quận Los Angeles không thường xuyên tham gia bất kỳ hoạt động thể dục nào ngoài giờ làm việc.
Kỳ thị chủng tộc ở môi trường việc làm
Trong gia đình người Lào đã được đề cập trước, vào những năm 1980, những người đàn ông trong gia đình này có nồng độ chì trong cơ thể ở mức cao, vượt quá 50 microgam trên mỗi decilit, do họ bị nhiễm độc ngay cả tại nhà riêng lẫn tại nơi làm việc—một tiệm sửa chữa bộ tản nhiệt ô tô.
Bệnh nghề nghiệp là một yếu tố khác chịu ảnh hưởng bởi nạn phân biệt chủng tộc về môi trường. Theo tổ chức Đấu Tranh Cho Phụ Nữ Di Dân Á Châu Asian Immigrant Women Advocates, vào những năm 1990, tỷ lệ mắc bệnh nghề nghiệp tổng thể ở nhóm công nhân lắp ráp linh kiện điện tử—vốn chủ yếu là phụ nữ gốc Á và gốc Latinh—cao gấp ba lần so với công nhân trong các ngành công nghiệp sản xuất khác. Các triệu chứng thường được ghi nhận bao gồm đau đầu, chảy máu cam, xuất huyết âm đạo và khó thở.
Trong thập niên 1990 tại khu vực Vịnh Bay Area, các công nhân gốc Á—với đa số là nữ giới—chiếm tới 53% lực lượng lao động trong ngành may mặc và phải làm việc trong điều kiện bóc lột khắc nghiệt, thiếu thốn hệ thống thông hơi, ánh sáng và không gian làm việc. Những công nhân này thường xuyên phải hít hạt bụi vải, thuốc nhuộm và những hóa chất nguy hiểm như chất khí formaldehyde và thạch tín arsenic. Tình trạng tiếp xúc những chất này đã dẫn đến các chứng bệnh như bệnh bụi phổi bông (byssinosis)—một dạng rối loạn đường hô hấp xuất hiện sau khi tiếp xúc với các loại vải thô—với các triệu chứng từ nhẹ đến nặng, chẳng hạn như viêm phế quản và xơ hóa phổi.
Người Mỹ gốc Đông Nam Á cũng thường làm việc tại các trang trại, nơi họ có nguy cơ tiếp xúc với thuốc trừ sâu, và tại các tiệm giặt khô dry clean—môi trường chứa đựng những hóa chất độc hại như perchloroethylene.
Do thiếu thốn dịch vụ giữ trẻ, con cái của những người lao động này thường phải theo cha mẹ đến nơi làm việc, và do đó cũng phải đối mặt với nguy cơ phơi nhiễm các độc tố môi trường kể trên.
Dữ liệu từ một nghiên cứu thực hiện vào tháng 1 năm 2026 củng cố nhận định rằng tình trạng nơi làm việc bị ô nhiễm “thay đổi một cách có hệ thống tùy theo chủng tộc và sắc tộc tại tiểu bang California.” Một khi tỷ lệ số người lao động gốc Á Châu, gốc Tây Ban Nha và người Da Đen gia tăng tại một khu vực nhất định, thì khu vực đó cũng ghi nhận mức độ ô nhiễm tăng theo. Tuy nhiên, mức thù lao lại không tăng tương xứng đối với những người lao động tại các khu vực chịu ảnh hưởng ô nhiễm mất cân đối này. Ngược lại, mức thù lao của nhóm lao động này thậm chí còn thấp hơn mức trung bình so với nhóm lao động người Da Trắng không lai gốc Tây Ban Nha.
Những người bị ảnh hưởng bao gồm các tù nhân tị nạn gốc Đông Nam Á—như anh Phạm Phi “Tommy”—tù nhân ghi danh làm lính cứu hỏa trong suốt đợt cháy rừng năm 2020; đây là một trong những đợt cháy rừng tồi tệ nhất trong lịch sử California. Do “điều kiện làm việc thiếu an toàn và thiết bị bảo vệ có khuyết điểm,” các lính cứu hỏa tù nhân có nguy cơ bị thương tích—chẳng hạn như bỏng—cao gấp bốn lần so với các lính cứu hỏa thông thường. Họ cũng có nguy cơ gặp các vấn đề sức khỏe do hít phải khói độc cao gấp tám lần so với những người cứu hỏa khác.
Việc phơi nhiễm khói cháy rừng đã được khoa học chứng minh là dẫn đến các vấn đề về hô hấp như hen suyễn và bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD), làm tăng nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ, cũng như gây ra những tác động tiêu cực lên hệ miễn dịch. Trong những ngày sau vụ cháy Palisades năm 2025, Tiến Sĩ Susan Cheng cùng các đồng nghiệp tại Trung Tâm Y Tế Cedars-Sinai đã ghi nhận “mức gia tăng 24% các vấn đề về hô hấp—và mức tăng vọt 47% số ca nhồi máu cơ tim… [vượt qua cả] tỷ lệ nhồi máu cơ tim ghi nhận trong tháng Giêng so với tất cả các năm trước đó, ngay cả trong những năm dịch COVID hoành hành dữ dội nhất.”
Họ cũng quan sát thấy sự gia tăng bất thường và đột biến trong các kết quả xét nghiệm máu bất thường, cùng nhiều dấu hiệu khác cho thấy sự rối loạn trong hệ miễn dịch của người dân. Các nhà khoa học hiện vẫn đang tiếp tục nghiên cứu những tác động dài hạn của việc phơi nhiễm khói cháy rừng, đặc biệt là đối với lực lượng lính cứu hỏa.
Mặc dù anh Phạm Phi Tommy đã chấp nhận rủi ro phơi nhiễm với các chất gây ung thư để tham gia dập tắt các đám cháy rừng—trong khi một số đồng nghiệp tù nhân cùng làm công tác chữa cháy với anh đã được ân xá sau khi hoàn thành nhiệm vụ— tiểu bang California vẫn quyết định tiếp tục giam giữ và cuối cùng là trục xuất anh Phi Tommy. Câu chuyện của anh không phải là một trường hợp cá biệt. Tiểu bang California thực hiện chính sách này đối với những người tị nạn gốc Đông Nam Á thường xuyên đến mức hành trình này đã được đặt tên là “lộ trình từ trường học dẫn đến nhà tù và kết thúc bằng việc bị trục xuất“.
Tại sao vấn đề kỳ thị chủng tộc về môi trường lại quan trọng lúc này?
Kể từ mùa hè năm 2025, chính quyền Trump đã tiến hành cắt giảm quy mô của Cơ Quan Bảo Vệ Môi Trường EPA. Có tới 3.700 nhân viên của cơ quan EPA—chiếm gần một phần tư tổng số nhân lực của cơ quan này—sẽ mất việc làm trên phạm vi toàn quốc. Động thái này sẽ gây cản trở nghiêm trọng đến tiến trình cắt giảm lượng khí thải nhà kính phát sinh từ các vụ cháy rừng đạt mức kỷ lục.
Trump cũng đã đe dọa rằng chỉ cung cấp viện trợ liên bang cho tiểu bang California dưới điều kiện vì một số lý do, bao gồm sự bất đồng với các chính sách của tiểu bang này về vấn đề nguồn nước, lâm nghiệp, quy chế “thành phố trú ẩn” dành cho người nhập cư, và yêu cầu xuất trình giấy tờ tùy thân khi đi bầu.
Nếu không có những thay đổi thỏa đáng, cư dân gốc Á tại tiểu bang California sẽ tiếp tục phải hứng chịu những hậu quả môi trường một cách không tương xứng— tình trạng này còn được gọi là kỳ thị chủng tộc về môi trường.
Những thay đổi nào có thể được thực hiện trong thời gian tới?
Để duy trì nhiệt huyết phong trào đấu tranh cho công bằng môi trường, việc tiếp cận và đoàn kết cộng đồng có thể thu hút người dân tham gia để tạo ra sự thay đổi, không chỉ tại khu dân cư mà còn ngay tại nơi làm việc của họ. Thời đại dịch COVID-19, tổ chức San Gabriel SGV Collaborative đã thành công tiếp cận người dân ở các chốn náo nhiệt, chẳng hạn như các siêu thị. Tổ chức này cũng đã góp phần thúc đẩy chính quyền địa phương tại Quận Los Angeles County chia sẻ thông tin cập nhật với cộng đồng, đồng thời thu thập ý kiến của người dân bằng cách gặp họ trực diện và qua mạng.
“Các cộng đồng cần được kêu gọi có ý nghĩa để bảo đảm mọi người đều có quyền tiếp cận i mang tính dân chủ,” nhà nghiên cứu Pascal Polonik ở trường đại học University of California San Diego chia sẻ.
“Dữ liệu thu thập từ các cảm biến cộng đồng—như những thiết bị đã được sử dụng trong nghiên cứu [của chúng tôi]—có thể giúp cải thiện khả năng tiếp cận thông tin, đồng thời hỗ trợ sự tham gia của các cộng đồng vào quá trình ra quyết định với hiểu biết.”
Sự thay đổi có thể diễn ra theo nhiều phương thức và ở nhiều cấp độ khác nhau, bao gồm thông qua các chương trình giáo dục, nghiên cứu và chính sách. Việc hỗ trợ các tổ chức có liên quan—chẳng hạn như Mạng Lưới Môi Trường Châu Á – Thái Bình Dương (Asian Pacific Environmental Network) và Phong Trào Tiến Lên Người Châu Á-Thái Bình Dương (Asian Pacific Islander Forward Movement)—có thể giúp họ thúc đẩy những thay đổi về môi trường trong cộng đồng người Mỹ gốc Á.
Các dữ liệu hiện giờ đã cung cấp những nhận định then chốt về tầm quan trọng của những bước tiến đáng kể hướng tới công bằng môi trường đối với các cộng đồng người gốc Á tại California. Các khu vực ngoại ô thuộc Quận Cam của California có thể là một ví dụ điển hình. Dữ liệu thu thập từ khu vực này đã làm hé lộ một phát hiện đầy bất ngờ: cộng đồng người Đông Nam Á tại Quận Cam—vốn chủ yếu là người Việt—có nguy cơ mắc bệnh ung thư do các chất gây ô nhiễm không khí nguy hại (HAPs) tại nơi cư trú thấp hơn đáng kể so với mức trung bình.
Điều này hoàn toàn trái ngược với nguy cơ mắc ung thư cao mà cộng đồng người Mỹ gốc Đông Nam Á tại thành phố Seattle và khu vực vùng vịnh Bay Area đang phải đối mặt do tác động của các chất ô nhiễm không khí nguy hại. Các yếu tố bảo vệ sức khỏe này có thể được lý giải bởi thực tế rằng Quận Cam y là một trung tâm văn hóa Việt Nam phát triển thịnh vượng, nơi các thành viên trong cộng đồng có thể nương tựa lẫn nhau; thêm vào đó, ngành nghề lao động chủ yếu tại đây là làm việc trong các cửa hàng, ít đòi hỏi sức lao động nặng nhọc, và ít phải tiếp xúc với hóa chất hơn.
Nhiều cộng đồng đòi hỏi những thông tin vừa phù hợp về mặt văn hóa lại vừa dễ tiếp cận. Sự hạn chế trong khả năng sử dụng tiếng Anh có thể vô tình khiến cư dân bị loại khỏi việc tiếp cận các thông tin quan trọng của cộng đồng cũng như cơ hội tham gia vào các hoạt động chung. Trong cơn bão Katrina, hàng ngàn cư dân gốc Việt phải di dời đã tìm đến phố Chinatown tại thành phố Houston, với mục đích duy nhất là đoan chắc họ có thể tiếp nhận những thông tin thiết yếu bằng chính ngôn ngữ của mình.
Và những câu chuyện đau lòng—chẳng hạn như trường hợp của gia đình người Lào bị ngộ độc chì—hoàn toàn có thể ngăn chặn được nếu có thêm nhiều tài liệu được biên dịch cũng như đội ngũ thông dịch viên đã được đào tạo bài bản.
Các gia đình có thành viên không có giấy tờ định cư hợp lệ có thể gặp tình trạng thu nhập bấp bênh hoặc bị mất thu nhập, nếu một trong số họ bị giam giữ hoặc không thể tiếp tục đi làm vì lo sợ bị Cơ Quan Thực Thi Di Trú và Hải Quan Hoa Kỳ (ICE) bắt giữ.
Vào ngày 16 tháng 9 năm 2025, các nhà lãnh đạo Quận Los Angeles đã bỏ phiếu thông qua việc thiết lập một Chương Trình Cứu Trợ Tiền Thuê Nhà Khẩn Cấp trị giá 10 triệu đô la; chương trình này sẽ ưu tiên những người nộp đơn đã “mất thu nhập và bị thiếu nợ tiền thuê nhà do các vụ hỏa hoạn tại Palisades và Eaton gây ra, cũng như các gia đình phải di dời đang cạn kiệt nguồn tiền hỗ trợ tái định cư từ cơ quan FEMA hoặc từ bảo hiểm.” Các gia đình chịu ảnh hưởng bởi những cuộc truy quét di trú của liên bang và bị mất thu nhập cũng sẽ được ưu tiên trong chương trình này.