(English)
Tin tức sai lệch ngày càng khó phát giác hơn, trong khi mạng lưới xã hội và Trí tuệ nhân tạo thì chỉ khiến cho việc nhận diện ra chúng ngày càng thêm khó khăn.
Một cuộc nghiên cứu trong năm 2020 của Trung tâm nghiên cứu Pew cho thấy cứ năm người Mỹ đọc tin tức hàng ngày trên mạng lưới xã hội thì có một người thường không nắm được những tin tức chính xác. Những người tiêu thụ này thường trẻ trung hơn, không thường là người da trắng và có trình độ học vấn thấp hơn. Những người từ 65 tuổi trở lên cũng dễ bị lung lạc, và cả những người với ý thức hệ mạnh mẽ. Hiểu được thế nào là tin tức sai lệch và những cách chúng lan truyền giúp chúng ta có thể tự vệ và giúp bảo vệ những người thân yêu khỏi bị lừa dối.
Những Loại Tin Tức Nào Không Đúng Sự Thật?
Tin Tức Sai Lệch được định nghĩa là tin tức sai hoặc không chính xác. Không phải tất cả những người loan tin không đúng sự thật đều có ý định muốn gây hại. Nhiều người có ý tốt muốn thảo luận những vấn đề quan trọng với nhóm bạn bè của mình trong xã hội mà không biết rằng họ đã bị thao túng bởi tin tức sai lệch. Trong cộng đồng người Việt, những cuộc thảo luận này thường diễn ra trên Facebook và những nền tảng kỹ thuật điện toán khác, hoặc trực tiếp tại những tiệm làm móng tay, nhà thờ, chùa chiền, môi trường làm việc, trung tâm cộng đồng, hoặc những buổi họp mặt của người cao niên.
Phản Thông Tin là tin tức được đưa ra để cố tình đánh lạc hướng, thường là nhằm mục đích gây sợ hãi hoặc nghi ngờ cho người đọc. Nó có thể xuất hiện trên mạng lưới xã hội để đánh lừa qua các bài báo thiên vị hoặc không chính xác (còn gọi là “tin giả”), những biểu ngữ tuyên truyền, những câu đùa cợt, hình ảnh giả tạo (meme), hoặc những đoạn phim chính trị giả mạo.
Những đoạn phim, hình ảnh, hoặc bản ghi âm chính trị giả mạo là những tài liệu rất chân thực đã được sửa chữa bằng trí tuệ nhân tạo nhằm thúc đẩy các câu chuyện không đúng, khơi dậy sự bất ổn trong xã hội, ảnh hưởng đến nhận thức của công chúng, hoặc làm giảm tỷ lệ cử tri đi bầu.
Ngôn ngữ thù hận hay Lời Nói Căm Ghét là những nội dung ngược đãi nhắm vào những nhóm người nhất định, với những phát biểu kích động, phóng đại để bày tỏ thành kiến.
Thư rác là một khối lượng lớn tin tức không được yêu cầu, nhằm áp đảo người nhận. Trong cộng đồng người Việt, Thư rác (spam) thường xuất hiện qua điện thư, tin nhắn tức thì, hoặc dưới hình thức thư tín.
Tại Sao Người Ta Lại Tin Vào Tin Tức Không Đúng Sự Thật?
Người ta thường dễ bị thao túng bởi những tin tức sai lệch hơn là họ nghĩ, và có nhiều lý do tâm lý căn bản để giải thích cho điều đó.
Xác nhận thành kiến là khuynh hướng tiềm thức tìm kiếm tin tức xác nhận niềm tin sẵn có của chúng ta trong khi bỏ qua tin tức từ những quan điểm đối lập. Ví dụ, một người có hệ tư tưởng chính trị mạnh mẽ có thể chỉ đọc những bài viết từ những tin tức thiên vị nghiêng về những giá trị của họ.
Hiệu quả Buồng vang xảy ra khi người ta liên tục tiếp xúc với những quan điểm và ý kiến giống nhau, thay vì có một sự cân bằng lành mạnh giữa những quan điểm. Chẳng hạn như, một người kết nối trên mạng lưới cộng đồng có thể đến từ một nhóm Facebook cho những ai cùng san sẻ niềm tin giống nhau.
Hiệu quả đóng khung xảy ra khi nhiều người rút ra kết luận dựa trên cách thức tin tức được trình bày thay vì dựa trên sự thật. Ví dụ, nhiều người trả lời trong cuộc thăm dò năm 2017 cho biết họ chấp thuận Đạo luật Chăm sóc Sức Khoẻ Với Giá cả phải chăng hơn Obamacare—mặc dù chúng là một—vì tựa thứ nhì của đạo luật liên quan đến cựu Tổng thống Barack Obama.
Những Dụng Cụ Nào Để Giúp Ghi Nhận Tin Tức Sai Lệch?
Một điều rất luôn luôn hữu ích là cần cảnh giác với nội dung của truyền thông xã hội, hiểu được cách cấu tạo đằng sau sự thiên vị, và phát triển nhận thức khi những điều gì đó có vẻ đáng ngờ.
Lam Thuy Vo giải thích cho Documented rằng nhiều người trên mạng tìm cách nhắm mục tiêu và thao túng người xem để họ suy nghĩ và nhận thức theo một cách nhất định về một chủ đề nào đó. Nếu quý vị cảm thấy tin tức mà quý vị đang nhận được có mục đích ảnh hưởng đến quan điểm của quý vị, hãy xem xét kỹ hơn một chút.
Phương pháp SIFT là một cách đánh giá phát triển bởi nhà chuyên môn ngôn ngữ học Mike Caulfield để giúp người ta xác định liệu họ có thể tin tưởng vào những gì trên mạng hay không.
Mỗi chữ cái trong SIFT tương đương với một bước khác nhau:
S – STOP! NGỪNG LẠI!
Hãy ngừng và chậm lại trước khi quý vị đọc hoặc san sẻ một bài viết hoặc đoạn phim, đặc biệt là nếu nó khiến cho quý vị cảm thấy xúc động.
Hãy xem xét lại tựa đề. Nó làm cho quý vị cảm thấy thế nào? Nhiều cái tựa đề đã được viết ra để thu hút sự chú ý của quý vị và tạo ra nhiều lần bấm vào nhất. Họ có thể phóng đại những chi tiết để khiêu gợi phản ứng của cảm xúc.
Hãy tự hỏi mình câu hỏi tương tự về tin tức đã được trình bày. Hình ảnh, đoạn phim hoặc bài viết này có khiến cho quý vị cảm thấy sợ hãi hoặc phẫn nộ hay không? Câu chuyện có đổ lỗi cho một nhóm người riêng biệt nào đó đã gây ra sự việc hay không?
Biết được sự khác biệt giữa sự thật và ý kiến. Một sự thật là một tuyên bố có thể được chứng minh là đúng hoặc sai. Ý kiến là cách suy diễn một sự việc. Nếu một bài viết đang cố gắng khơi dậy một cảm xúc mạnh trong quý vị thì nó thường là một ý kiến.
I – Investigate the Source (Điều Tra Nguồn Tin)
Hãy dùng những nguồn khác ngoài nơi tin tức được công bố, như Google và Wikipedia để điều tra tác giả và nguồn tin
Hãy xem xét những câu hỏi như sau:
- Nhiệm vụ của họ là gì?
- Họ có lợi ích riêng không và những lợi ích này có ảnh hưởng gì đến quan điểm của họ hay không?
- Họ có đủ thẩm quyền hoặc chuyên môn để nói về chủ đề này hay không?
- Trước đây họ đã nói gì về chủ đề này rồi?
Cũng nên hãy xem xét đến URL. Nhiều trang mạng lưới tin tức giả có thể có URL trông rất giống với trang mạng lưới chính thống, chẳng hạn như “www.cnncom.com” thay vì “www.cnn.com”.
Những tổ chức chính phủ chính thức sẽ có URL kết thúc bằng “.gov”. CanIVote.org là trang mạng của Hiệp hội Quốc gia các Bộ trưởng Ngoại giao (NASS) và có liên quan trực tiếp đến các trang mạng bầu cử chính thức của tiểu bang và những nguồn tin đáng tin cậy.
F – Find Better Coverage (Tìm Nguồn Đưa Tin Tốt Hơn)
Tìm những nguồn đưa tin khác về chủ đề này từ những nơi đáng tin cậy và những dịch vụ kiểm soát thực tế để xem họ ủng hộ hay phản đối nguồn giả định đầu.
Tìm từ khóa trên Google trong câu chuyện để xem có cơ quan truyền thông nào khác đã đưa tin hoặc chứng minh tính chính xác của nó hay không. Nếu không có nơi nào khác có thể xác nhận tin tức này thì tin tức đó có thể là giả mạo hoặc không đáng tin cậy.
Nếu quý vị cần giúp đỡ, hãy nhờ người nhà hay người thân, hoặc bạn bè am hiểu về mạng Internet để giúp quý vị tìm hiểu thêm. Và khi quý vị tìm thấy một nơi nào hoặc chỗ nào có phục vụ kiểm duyệt tin tức đáng tin cậy, thì hãy nhớ lưu lại để dùng cho sau này.
Một số dịch vụ kiểm soát tin tức có uy tín bao gồm:
T – Trace Content to its Original Context (Tra Nội Dung Từ Nguồn Nguyên Thủy)
Tra tìm nguồn gốc của tất cả những tuyên bố, trích dẫn, và truyền thông về nguồn nguyên thủy của chúng.
Nếu bài viết tham khảo một cuộc thăm dò hoặc nghiên cứu, hãy bấm vào bất kỳ những đường liên kết hoặc trích dẫn tài liệu tham khảo nào để đánh giá xem những sự tìm thấy ban đầu có giúp đỡ cho kết luận mới này hay không.
Nếu ai đó được trích dẫn trực tiếp, hãy nghiên cứu về người đó để đánh giá mục đích của họ và tìm những nội dung nguyên thuỷ có lời họ đã nói.
Đối với hình ảnh, đôi khi có thể dùng cách đảo ngược của Google để tìm kiếm và theo dõi nguồn gốc hoặc để xem hình ảnh đó đã có bị thay đổi hay không.
