Diễn Giải: Biến đổi khí hậu đã làm gia tăng những trận cháy rừng tàn khốc tại California ra sao

(English)

Bài viết này nằm trong loạt bài nói về cháy rừng ở California và biến đổi khí hậu.

Tác Giả: Yannie Gia-Nhi Hoàng

Lửa bùng và khói ngạt—trong hỏa hoạn là cách những nạn cháy bắt đầu tại miền Nam California năm 2025. Suốt tháng Giêng, những trận cháy rừng tàn khốc kéo dài hàng tuần, lớn nhất là hai vụ Palisades và Eaton, bao trùm Quận Los Angeles và buộc cư dân phải di tản để tìm nơi tạm trú. Nhiều cư dân California đã quen thuộc với nạn cháy rừng, nhưng những trận hỏa hoạn năm 2025 được “liệt vào những trận cháy gây tàn phá và chết chóc lớn nhất trong lịch sử California.” Nói chung, nạn cháy rừng đã trở nên dữ dội và thường xuyên hơn trong những năm gần đây.

Các mùa cháy rừng tại California đã thay đổi ra sao

Mùa cháy rừng—“xác định bởi ngày bắt đầu vụ cháy lớn đầu tiên cho đến ngày khống chế được vụ cháy lớn cuối cùng”—ở miền Tây Hoa Kỳ đã kéo dài hơn trong nhiều thập niên qua. Cháy rừng thường xảy ra vào mùa hè và mùa thu, “thường bắt đầu từ tháng Sáu và kéo dài đến tháng Mười, khi thời tiết nóng và khô.” Tuy nhiên, kể từ thập niên 1970, mùa cháy rừng đã tăng từ 5 tháng lên hơn 7 tháng” và “từ thập niên 1980, số vụ cháy lớn mỗi năm và diện tích bị thiêu hủy đã tăng lên một cách đáng kể.”

Mùa cháy rừng năm nay không là ngoại lệ. Với hơn 200 dự báo cháy rừng từ ngày 7 đến ngày 22 tháng Giêng, năm nay đã vượt quá “hơn 130 lần mức dự báo trung bình trong bốn tuần đầu năm của giai đoạn 2012-2024.” Ngoài năm 2025 ra, chỉ có năm 2021 có “hơn 10 báo động hỏa hoạn tại Los Angeles giữa trong khoản thời gian từ tháng Giêng đến tháng Ba.”

Tại sao chúng ta chứng kiến sự thay đổi môi trường bi thảm như vậy?

Biến đổi khí hậu, là hiện tượng hâm nóng toàn cầu, đã khiến cháy rừng xảy ra thường xuyên hơn và tàn phá hơn. Sự gia tăng khí thải nhà kính vốn là nguyên do gây nên hâm nóng toàn cầu “đã phá vỡ các mô hình hỏa hoạn tự nhiên trên toàn cầu” theo bà Katharine Hayhoe, một khoa học gia về khí hậu thuộc trung tâm Bảo vệ Thiên nhiên và Đại học Kỹ thuật Texas. Bà Hayhoe nói thêm, “Khi nhiệt độ trung bình tại California tiếp tục gia tăng, tính dễ thương tổn của nó trước các trận hỏa hoạn thảm khốc cũng gia tăng.”

Khí hậu nóng và khô tại miền Nam California, gió mùa Santa Ana với tốc độ 90 dặm/giờ mà có thể mang tro nóng đi rất xa, và các cộng đồng được xây cất gần rừng rậm tạo nên một cơn bão hoàn hảo. Những thành tố quan trọng này là lý do các trận cháy rừng lây lan quá nhanh và quá khó để khống chế tại miền Nam California.

Đặc biệt năm nay, một mùa thu hạn hán và một mùa đông khô khan theo sau đã để lại những thảm thực vật khô cằn, dễ bén lửa, làm nền cho một mùa cháy rừng nghiêm trọng. Các khoa học gia khí hậu đã phân loại 2025 như một “ngoại lệ tột bực, gây bởi điều kiện thời tiết khắc nghiệt bất thường về hỏa hoạn.”

Các cộng đồng người Mỹ gốc Việt bị ảnh hưởng ra sao?

Ảnh hưởng sức khỏe và môi trường

Miền Nam California là “nơi sinh sống của cộng đồng gốc Việt lớn nhất Hoa Kỳ,” với Los Angeles là vùng đô thị hàng đầu của người Mỹ gốc Việt. Ảnh hưởng tiêu cực của cháy rừng đối với môi trường và sức khỏe hẳn phải ảnh hưởng đến người Mỹ gốc Việt.

Chỉ riêng năm nay, nạn cháy rừng đã khiến hàng ngàn người mất gia cư và ít nhất 29 người thiệt mạng. Các vụ cháy rừng cũng thiêu hủy hàng ngàn căn nhà, cơ sở thương mại, và các kiến trúc khác, và gây thiệt hại vật chất có thể lên đến hàng tỷ đô la. Bởi vì những vụ cháy rừng này đốt cả những cấu trúc nhân tạo, khói và tro bụi sinh ra chứa nhiều chất độc hại, kể cả asbestos và các kim loại nặng như chì. Tình trạng “chất lượng không khí độc hại, tro bụi tăng và những đống đổ nát” có thể gây vấn đề nghiêm trọng cho sức khỏe nếu cư dân hít phải, trong khi những đợt gió mùa Santa Ana có thể đẩy tro bụi đó đi thật xa.

Vào ngày 10 tháng Giêng, Sở Y tế Công cộng của Quận Los Angeles đã “tuyên bố tình trạng khẩn cấp y tế địa phương tại Quận Los Angeles và ban hành lệnh cấm tạm thời việc sử dụng các thiết bị thổi hơi chẳng hạn như dụng cụ thổi lá” do tình trạng chất lượng không khí vô cùng tồi tệ.

Cư dân trong phạm vi 250 thước Anh của các khu vực bị thiêu hủy hởi vụ cháy Palisades và Eaton đối diện với nguy cơ cao bị phơi nhiễm bởi các chất độc hại. Trong mùa cháy rừng năm nay, Trung tâm Phòng Chống Dịch bệnh CDC ghi nhận mức nhiễm độc chì tăng 110 lần. Sở Y tế Công cộng Quận Los Angeles thậm chí còn đề nghị cung cấp xét nghiệm chì trong máu miễn phí cho các cộng đồng bị ảnh hưởng. Ngoài ra, các nhân viên cứu hỏa tham gia dập tắt các đám cháy rừng thường bị phơi nhiễm bởi các độc chất. Việc đó có thể đưa đến những ảnh hưởng sức khỏe lâu dài và nghiêm trọng, kể cả ung thư.

Hậu quả kinh tế

Trước khi các vụ cháy rừng xảy ra năm nay, nhiều hãng bảo hiểm lớn “đã ngưng hay hủy các hợp đồng bảo hiểm” tại California. Họ nhắc đến “nguy cơ hỏa hoạn cao, giới hạn giá bảo hiểm bởi tiểu bang và chi phí xây dựng tăng cao” như những gánh nặng tài chính chủ yếu. Sau các vụ cháy rừng, “thiệt hại ước tính vượt quá 250 tỷ đô la,” trong khi nhiều câu hỏi vẫn bỏ ngỏ như ai sẽ chi trả tốn phí này. Tiểu bang California vẫn đang thương lượng với các hãng bảo hiểm để cư dân California trong các khu vực bị ảnh hưởng bởi nạn cháy rừng có thể duy trì bảo hiểm, nhưng chưa đạt được thỏa thuận. Mặc dầu có chương trình bảo hiểm California FAIR Plan do tiểu bang tài trợ, nó chỉ là chọn lựa sau cùng đối với những chủ nhà không có chọn lựa bảo hiểm nào khác và nó bị chỉ trích vì phạm vi bảo hiểm hạn chế và giá cao.

Chúng ta có thể làm gì trước mắt?

Có một vài việc bạn có thể làm để bảo vệ bản thân và những người xung quanh — đặc biệt là những người cao niên hay khuyết tật trong cộng đồng. Bạn có thể lập một danh sách các việc cần làm khi một vụ hỏa hoạn xảy ra, chẳng hạn gói ghém thuốc men, khóa các bình gas, và “giữ lại các hóa đơn khách sạn hay nhà trọ và những tổn phí khác liên quan việc di tản để dễ làm việc với công ty bảo hiểm về sau.”

Người Mỹ gốc Việt cũng có thể ủng hộ cho quyền truy cập ngôn ngữ tốt hơn qua việc yêu cầu trợ giúp trong chính ngôn ngữ của họ.

Một số nguồn thông tin có sẵn bằng tiếng Việt gồm có:

• Trang hướng dẫn thông tin của tổ chức AAPI Equity Alliance (Hiệp hội Bình đẳng AAPI)
  
• 714-477-2958 – Đường dây nóng hỗ trợ pháp lý của tổ chức  Asian Americans Advancing Justice—Southern California (tổ chức Thúc đẩy Công lý của người Mỹ gốc Á — miền Nam California)
  
• 1-800-621-3362 (FEMA) – Đường dây giúp đỡ thảm hoạ của Cơ quan Quản lý Khẩn cấp Liên bang FEMA

Bầu chọn người lãnh đạo cấp địa phương và quốc gia cũng có thể ảnh hưởng cách giải quyết các vụ cháy rừng và thiên tai. Bất chấp các chứng cứ khoa học về biến đổi khí hậu toàn cầu, Tổng thống Trump và chính phủ của ông dự định loại bỏ Cơ quan Bảo vệ Môi trường EPA. Trump cũng đe dọa cắt tài trợ liên bang cho California sau những trận cháy rừng thảm khốc năm nay trừ khi tiểu bang này chịu thay đổi các chính sách về nước sử dụng, kiểm lâm, di dân, và căn cước cử tri. Vụ cắt giảm tiềm năng này sẽ xóa bỏ nhiều công việc làm và ảnh hưởng đến các cộng đồng dễ bị tổn thương, như các viện dưỡng lão hay trung tâm nội trú cho người già. Đối diện những đe dọa này, các quan chức dân cử có thể ủng hộ tài trợ cho các nghiên cứu cần thiết về hậu quả của biến đổi khí hậu, phân biệt đối xử, và khả năng truy cập, cũng như những ảnh hưởng bất cân xứng thường thấy ở các cộng đồng thiểu số như người Mỹ gốc Việt.

Đã có những hoạt động cộng đồng đang diễn ra để chống lại biến đổi khí hậu và bảo vệ các cộng đồng bị ảnh hưởng. Vào tháng Ba, Ban Đặc Nhiệm Khôi phục Rừng và Phòng chống Cháy rừng của Thống đốc California Gavin Newsom công bố 25 mục tiêu chính cho năm 2025. Những mục tiêu này đặt ưu tiên cho an toàn cộng đồng và gồm có những hoạt động như cập nhật các bản đồ phân vùng theo mức nghiêm trọng nguy cơ hỏa hoạn, dọn dẹp những vùng cây cỏ rậm rạp, và tăng cường nhân lực để thực hiện các công việc đó.